Wilhelm Joliet
                       Die Geschichte der Fliese

De heer Gerard Adriaan Heineken (Amsterdam, 28 september 1841 – aldaar 18 maart 1893), oprichter van brouwerij Heineken, gaf in 1880 de fabriek De Porceleyne Fles opdracht tot de
vervaardiging van tegeltableaus. G.A. Heineken, zijn echtgenote Mary Tindal en hun zoon Henry Pierre, woonden op het Frederiksplein 48 te Amsterdam.
De tegeltableaus werden in november 1881 in de eetkamer van de opdrachtgever geplaatst en in 1995 verwijderd. Ze kwamen op de kunstmarkt terecht.
Op 7 juni 1995 werden de tableaus geveild bij Christie's in Amsterdam.

In deze publicatie beschrijf ik de gegevens en feiten over deze tableaus die mij bekend zijn.

Eerst toon ik de pagina uit de veilingcatalogus van Christie's met het tegeltableau met de kopie van het schilderij van G.TERBURG.

 01

Pagina 44 uit de veilingcatalogus van Christie's met de beschrijving van veilingnummer 184.

 02

Museum Prinsenhof Delft, inventarisnummer PDA 534

Een officier die twee dames bezoekt in een bordeel, met achter hen een hemelbed.

Tegeltableau van 8 x 13 tegels, waarop afgebeeld een gedeelte van het schilderij van Gerard ter Borch II (niet G. TERBURG), 1654
Verwerving: in 1999 aangekocht bij Koos Rozenburg Antiquiteiten, Delft.
Ontwerper: Adolf le Comte (1850-1921), was een Nederlands kunstenaar en docent aan de Polytechnische school in Delft. Rond 1880 trad le Comte als ontwerper in dienst bij plateelbakkerij De Porceleyne Fles in Delft.
Plateelschilder: Leon Senf (1860-1940), was een Nederlands plateelschilder en ontwerper, werkzaam bei De Porceleyne Fles in Delft.
Maker: De Porceleyne Fles, bekend als Royal Delft is een aardewerkfabriek, opgericht in het jaar 1653 in Delft.
Tableau naar een schilderij van Gerard ter Borch II (1617-1681). Hij was een Nederlands kunstschilder en is vooral bekend door zijn kleine en galante genrestukken.
Datering: 1881
Afmetingen van het tegeltableau: 199,5 x 122,5 cm
* De afmetingen van een enkele tegel zijn 15,4 x 15,4 cm. Dit verschilt aanzienlijk van de afmetingen van 13 x 13 cm, die destijds gebruikelijk waren voor handgemaakte tegels in Nederland.
Opschrift Leon Senf (signatuur rechtsonder) en G. TERBURG (inscriptie voorkant).
Merk: figuratief teken van een flesje en JT Delft (rechtsonder).

Let op: de letters JT staan voor Joost Thooft en het flesje voor De Porceleyne Fles. In 1876 kocht ingenieur Joost Thooft (1844-1890) uit Delft de fabriek met als doel toch weer Delfts Blauw aardewerk te produceren en de kwaliteit te verhogen. Vanaf 1881 was Abel Labouchere er werkzaam; deze werd in 1884 Thoofts zakenpartner. Met hun personeel ontwikkelden ze kwalitatief hoogstaand Delfts Blauw keramiek dat al snel wereldberoemd werd.

 03

Gedeeltelijk beeld van de afbeelding 02.

 04

Gedeeltelijk beeld van de afbeelding 02.

De omlijsting van de kopie van het olieverfschilderij is voorzien van barokke ornamenten in de stijl van Bérain en pilaren met bladeren, appels en peren, bekroond met een leeuwenkop.

 05

Rijksmuseum Amsterdam, objectnummer SK-A-404

Galante conversatie, bekend als ‘De vaderlijke vermaning’.

Schilder: Gerard ter Borch II
Datering: ca. 1654
Fysieke kenmerken: olieverf op doek
Afmetingen: hoogte 71 cm x breedte 73 cm
Verwerving: aankoop 1809

 06

Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie. Ident. Nr. 791

Galante conversatie

Fysieke kenmerken: olieverf op doek
Afmetingen: hoogte 71,4 cm x breedte 61,0 cm

Verwerving: aankoop 1815 in Paris

Opmerking: De hond ontbreekt in het schilderij uit Berlijn in tegenstelling tot het schilderij uit Amsterdam.

Door de eeuwen heen zijn er in onderzoek verschillende mogelijke onderwerpen besproken. Onder de suggesties waren een huiselijke scène waarin een vader zijn dochter berispt, en een scène van hofmakerij. Sinds de 20e eeuw zijn wetenschappers het er echter over eens dat het een bordeel in de hogere klasse voorstelt.

 07

Pagina 45 uit de veilingcatalogus van Christie's met de beschrijving van veilingnummer 185.

 08

Museum Prinsenhof Delft, inventarisnummer PDA 533

‘Een drinkende vrouw met twee heren en een dienstmaagd’

Tegeltableau van 8x13 tegels waarop afgebeeld een gedeelte van het schilderij van Pieter de Hooch, ca. 1658.
Ontwerper: Adolf le Comte (1850-1921)
Plateelschilder: Leon Senf (1860-1940)
Maker: De Porceleyne Fles
Naar een schilderij van Pieter de Hooch
Datering: 1881
Afmetingen: 199,5 x 123 cm
Opschrift
Inscriptie P. DE HOOCH. (voorkant)
Leon Senf heeft het schilderij rechtsonder gesigneerd
Signatuur A Le Comte inv. 1881 linksonder
Figuratief teken van een flesje en JT Delft rechtsonder
Let op: de letters JT staan voor Joost Thooft en het flesje voor De Porceleyne Fles.
Verwerving: in 1999 aangekocht bij Koos Rozenburg Antiquiteiten, Delft.

* De afmetingen van een enkele tegel zijn 15,4 x 15,4 cm. Dit verschilt aanzienlijk van de afmetingen van 13 x 13 cm, die destijds gebruikelijk waren voor handgemaakte tegels in Nederland.

 09

National Gallery, London, NG 834

‘Vrouw die drinkt met twee mannen, en een dienstmeid’

Gesigneerd linksonder op de tafel: P D H (Pieter de Hooch)
Fysieke kenmerken: olieverf op doek
Afmetingen: hoogte 73,7 cm x breedte 64,6 cm
Datering: om 1658

Pieter de Hooch (1629-1684) was een Nederlandse kunstschilder. Rond 1658 tot ongeveer 1662 schilderde Pieter de Hooch zijn topstukken. Hij legde de binnenplaatsen en interieurs van de Gouden Eeuw vast, met daarin vooral vrouwen. Opvallend is dat hij vrijwel altijd een tegelpatroon op de vloer afbeeldt, waardoor zijn beheersing van het lijnperspectief duidelijk wordt. De afbeelding van een vredig interieur werd in de Gouden Eeuw populair. Dit zou kunnen komen doordat de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) juist voorbij was en de mensen behoefte hadden aan vrede en rust. (Wikipedia)

 10
Detail van afbeelding 09

Er hangt een mysterie in deze kamer. Een van de figuren keert ons de rug toe, waardoor we haar gezichtsuitdrukking niet kunnen zien. Maar aangezien de man achter de tafel twee kleipijpen lijkt te gebruiken als een geïmproviseerde viool en strijkstok, en zijn gezellin gebaren maakt alsof ze een duet dirigeert, zingt zij wellicht.

 11

Detail van afbeelding 09

We hebben het gevoel ons in een reële ruimte te bevinden. De Hooch heeft de tegels in de open haard en de vloertegels ingezet om deze illusie te versterken: de lijnen en afmetingen van de vloertegels helpen ons oog te begrijpen waar de figuren, meubels, muren en vensters zich bevinden – zowel ten opzichte van ons als ten opzichte van elkaar.

Pieter de Hooch (1629-1684) was een Nederlandse kunstschilder. Rond 1658 tot ongeveer 1662 schilderde Pieter de Hooch zijn topstukken. Hij legde de binnenplaatsen en interieurs van de Gouden Eeuw vast, met daarin vooral vrouwen. Opvallend is dat hij vrijwel altijd een tegelpatroon op de vloer afbeeldt, waardoor zijn beheersing van het lijnperspectief duidelijk wordt. De afbeelding van een vredig interieur werd in de Gouden Eeuw populair. Dit zou kunnen komen doordat de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) juist voorbij was en de mensen behoefte hadden aan vrede en rust. (Wikipedia)

Nog andere tegeltableaus uit de eetkamer van Gerard Adriaan Heineken te Amsterdam

Tijdens de veiling op 7 juni 1995 bevonden zich nog andere tegeltableaus afkomstig van Heineken in de catalogus — specifiek veilingnummer 186 (13 x 8 tegels, in de stijl van de veilingnummers 184 en 185) en de tegeltableaus vermeld onder de veilingnummers 187 en 188.

 12

Veilingnummer 186
Tegeltableau van 8x13 tegels waarop afgebeeld een schilderij van Jan Havicksz. Steen
(ca. 1660 – ca. 1670)
Ontwerper: Adolf Le Comte (1850-1921)
Plateelschilder: Leon Senf (1860-1940). Hij heeft het schilderij rechtonder gesigneerd.
Maker: De Porceleyne Fles
Datering: 1881
Afmetingen: 199,5 x 123 cm

* Ik weet niet waar het tegeltableau zich momenteel bevindt.

 13

Rijksmuseum Amsterdam, objectnummer SK-A-386

Voorstelling bekend als ‘De papegaaikooi’
Interieur met een jonge vrouw, die een papegaai voert. Twee triktrakspelers en een andere man, links bakt een vrouw oesters op een fornuis, op de grond zit een jongen die met een lepel een kat voert. De vogelkooi met geopend deurtje hangt aan het plafond.

Signatuur, rechtsonder: ‘JSteen’
Oliverf op doek op paneel
Afmetingen: hoogte 50 cm x breedte 40 cm

Ik heb geen foto's van vier andere tegeltableaus die onder veilingnummers 187 en 188 worden aangeboden en weet niet waar ze zich momenteel bevinden.

De volgende twee kleine tegeltableaus behoren vrijwel zeker tot de groep tegels van de Heineken-brouwerij die op 7 juni 1995 bij Christie's in Amsterdam werden geveild. Het zijn waarschijnlijk de basementen van de tegelpilasters die eveneens werden geveild.

 15

Rijksmuseum Amsterdam, objectnummer RP-P-OB-4228

Naaiende vrouwen

Twee vrouwen verrichten verstelwerkzaamheden in een vertrek. Op de grond een mand, een maatstok, een schaar en een klosje garen. Links een hoge kandelaar. De prent (1/5) maakt deel uit van een serie van vijf prenten met huiselijke werkzaamheden.

Prentmaker: Geertruyt Rogman (vermeld op object)
Uitgever: Claes Jansz.Visscher (II) (vermeld op object). Amsterdam
Datering: 1648 . 1650
Afmatingen: plaatrand: hoogte 213 mm x breedte 171 mm

 17

Rijksmuseum Amsterdam, objectnummer RP-P-OB-4231

Spinster
Een vrouw spint een draad op een spinwiel. Voor haar zit een kind op een stoof. Op de grond liggen bundeltjes draad en spingereedschap. De prent (4/5) maakt deel uit van een serie van vijf prenten met huiselijke werkzaamheden.

Geertruyt Rogman (Geertruydt Roghman) (Amsterdam, 1625 – aldaar, 1651/1657) was een Nederlands tekenares en etser. Roghman werd 19 oktober 1625 gedoopt in de Nieuwe Kerk (Amsterdam) als Giertje, dochter van de graveur Henrick Lambertsz Roghman en Maria Jacobs Savery. Haar moeder was een telg van de kunstenaarsfamilie Savery.
Haar broer Roelant maakte een serie landschapstekeningen (ca. 1645-1648), die door Geertruydt werden verwerkt tot prent en werden uitgegeven onder de titel Plaisante Landschappen ofte vermakelijcke Gesichten na 't Leven geteekent door Roelant Rogman. Van haar eigen hand is onder andere een serie van vijf gravures bekend met vrouwenwerkzaamheden. Ze maakte een portretgravure naar een door haar oudoom, de hofschilder Roelant Savery, gemaakt schilderij van Paulus Moreelse. Roghmans jongere zuster Magdalena maakte ook gravures.
Roghman overleed tussen 1651 en 1657. Een groot deel van haar werk bevindt zich in het prentenkabinet van het Rijksmuseum Amsterdam. (Wikipedia)

Afbeeldingen
Christie’s Amsterdam: 01, 07, 12, 14, 16 (publiek domein)
Museum Prinsenhof Delft: 02, 08 (publiek domein)
Rijksmuseum Amsterdam: 05, 13, 15, 17 (publiek domein)
Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie: 06 (publiek domein)
National Gallery, London: 09 (publiek domein)

Literatuur
Heineken
Barbara Smit, Heineken: Een leven in de brouwerij, Uitgeverij Sun, 1996
Bram Bouwens, Keetie Sluyterman, Heineken: 150 jaar, brouwerij, merk en familie, Uitgeverij Boom. 2014
Porceleyne Fles
Marie-Rose Bogars, Karin Gaillard, Marie-Louise ten Horn-van Nispen, De Porceleyne Fles – De wedergeboorte van een Delftse aardewerkfabriek, Utrecht 1986
Bart. D. Verbrugge, De vernieuwende keramik van De Porceleyne Fles 1891 – 1914, BDV Projects 2021

Dankzegging
Ik bedank de medewerkers van van het Veilingshuis Christie’s, van de musea in Delft, Amsterdam, Berlijn, Leiden en London en de heer Koos Rozenburg voor hun hulp. In het bijzonder wil ik mijn tegelvriend Jan Pluis bedanken voor zijn behulpzame medewerking. Ik bedank mijn zoon Norbert voor het redigeren en publiceren van het rapport.

* Neem alstublieft kennis van mijn rapport
Delfter Fliesenbilder mit niederländischen Landschaften im Schloss Belvedere bei Weimar
www.geschichte-der-fliese.de/belvedere_weimar.html